Zastosowanie nowoczesnych technologii przez organy ścigania budzi uzasadnione pytania o granice prywatności jednostki. Wiele osób zastanawia się, czy służby mogą używać AI do rozpoznawania twarzy w miejscach publicznych. Unijne rozporządzenie w sprawie sztucznej inteligencji wprowadza rygorystyczne zasady w tym zakresie. Europejski prawodawca musiał pogodzić potrzebę zapewnienia bezpieczeństwa publicznego z koniecznością ochrony podstawowych praw jednostki. W rezultacie przepisy unijne nie wprowadzają całkowitego zakazu, ale ustanawiają bardzo surowe ograniczenia i procedury kontrolne.
Spis treści
Zakaz stosowania systemów identyfikacji biometrycznej w czasie rzeczywistym
Rozporządzenie o sztucznej inteligencji w artykule 5 ustanawia generalny zakaz używania systemów zdalnej identyfikacji biometrycznej w czasie rzeczywistym w przestrzeni publicznej do celów egzekwowania prawa. Oznacza to, że służby państwowe zasadniczo nie mogą instalować kamer, które na bieżąco analizują tłum i automatycznie dopasowują twarze przechodniów do policyjnych baz danych. Tego rodzaju masowa inwigilacja została uznana przez instytucje europejskie za praktykę nieakceptowalną, ponieważ prowadzi do nieproporcjonalnego naruszenia prawa do prywatności. Urządzenia działające w trybie rzeczywistym stwarzają ogromne ryzyko błędów, które mogłyby skutkować nieuzasadnionym zatrzymaniem niewinnej osoby. Przepisy te mają zagwarantować, że osoby w państwach członkowskich UE mogą swobodnie przemieszczać się po ulicach bez obawy o ciągłe, zautomatyzowane monitorowanie ich tożsamości. Zakaz ten stanowi fundament europejskiego podejścia do ochrony godności człowieka w przestrzeni cyfrowej. Złamanie tego zakazu przez organy państwowe wiązałoby się z poważnymi konsekwencjami prawnymi.
Wyjątki od zakazu - kiedy policja może użyć technologii?
Choć ogólna zasada zabrania bieżącego skanowania twarzy, artykuł 5 rozporządzenia przewiduje kilka ściśle określonych wyjątków. Służby państwowe mogą wykorzystać to narzędzie wyłącznie w następujących, nadzwyczajnych sytuacjach:
- Podczas ukierunkowanego poszukiwania konkretnych ofiar przestępstw, na przykład w przypadku uprowadzeń lub handlu ludźmi.
- Gdy zachodzi konieczność zapobieżenia konkretnemu, znacznemu i bezpośredniemu zagrożeniu dla życia, a także w celu udaremnienia ataku terrorystycznego.
- W celu lokalizacji i identyfikacji osoby podejrzanej o popełnienie bardzo poważnego przestępstwa, takiego jak morderstwo czy udział w zorganizowanej działalności przestępczej.
Użycie systemu w tych wyjątkowych okolicznościach wymaga bezwzględnie uprzedniej zgody sądu lub niezależnego organu administracyjnego. W sytuacjach nagłych służby mogą uruchomić system bez zgody, ale muszą wystąpić o jej formalne wydanie w ciągu maksymalnie dwudziestu czterech godzin. Odmowa wydania takiego zezwolenia oznacza kategoryczny obowiązek natychmiastowego przerwania działania technologii. Dodatkowo funkcjonariusze muszą trwale usunąć wszelkie dane osobowe zebrane w trakcie nieautoryzowanego działania systemu biometrycznego.
Analiza nagrań po czasie, czyli identyfikacja biometryczna post factum
Odmiennie prawodawca unijny traktuje analizę materiałów wideo dokonywaną po określonym czasie od zarejestrowanego zdarzenia. Wykorzystanie sztucznej inteligencji do rozpoznawania twarzy na zapisanych wcześniej nagraniach nie jest objęte zakazem, lecz klasyfikuje się je jako system wysokiego ryzyka. Zgodnie z art. 26 rozporządzenia, organy ścigania mogą używać takich narzędzi w ramach prowadzonych postępowań przygotowawczych. Narzędzia te służą na przykład do przeszukiwania archiwów z monitoringu miejskiego w celu znalezienia sprawcy przestępstwa, które już faktycznie miało miejsce. Użytkowanie takich systemów nakłada na służby obowiązek wdrożenia rygorystycznych środków technicznych i organizacyjnych w jednostce. Funkcjonariusze muszą odpowiednio udokumentować powody użycia oprogramowania oraz zapewnić ścisły nadzór nad całym procesem przetwarzania informacji. Oznacza to, że zautomatyzowany wynik analizy musi być zawsze zweryfikowany przez upoważnionego człowieka przed podjęciem jakichkolwiek działań operacyjnych wobec poszukiwanej osoby.
Procedury i nadzór nad systemami wysokiego ryzyka
Wdrożenie systemów identyfikacji biometrycznej wysokiego ryzyka w jednostkach policyjnych wymaga spełnienia szeregu dodatkowych wymogów prawnych. Służby muszą prowadzić szczegółowe rejestry zdarzeń, które precyzyjnie odnotowują, kto, kiedy i w jakim konkretnie celu użył oprogramowania do analizy wizerunku. Taka wewnętrzna dokumentacja jest niezbędna, aby umożliwić późniejszą kontrolę legalności i celowości działań podjętych przez organy ścigania. Dodatkowo pracownicy obsługujący system muszą przejść szkolenia, aby w pełni rozumieć ograniczenia technologii oraz ryzyko ewentualnych błędów algorytmu. Przepisy wymagają również stałego monitorowania skuteczności systemu i zgłaszania wszelkich wykrytych incydentów do wyznaczonych organów nadzorczych. Osoba, której wizerunek został przetworzony przez technologię, zachowuje pełne prawo do ochrony swoich danych osobowych zgodnie z ogólnymi przepisami. Procedury te mają na celu minimalizację ryzyka nadużyć ze strony organów stosujących dany system.
Kategoryczny zakaz masowego pobierania wizerunków z sieci
Niezależnie od podziału na analizę bieżącą i retrospektywną, prawodawca unijny całkowicie zakazał budowania baz danych służących do rozpoznawania twarzy poprzez masowe i nieukierunkowane pobieranie zdjęć. Artykuł 5 rozporządzenia delegalizuje praktyki polegające na kopiowaniu wizerunków z publicznych portali internetowych czy ogólnodostępnych nagrań z kamer przemysłowych. Tworzenie takich zbiorów profili biometrycznych bez jednoznacznej zgody i wiedzy tych osób stanowi drastyczne pogwałcenie ich podstawowych praw. Zakaz ten uderza w konkretne modele biznesowe niektórych przedsiębiorstw technologicznych, które w przeszłości oferowały takie zbiory danych organom ścigania. Obecnie służby państwowe w Europie nie mogą ani tworzyć takich baz samodzielnie, ani legalnie kupować dostępu do nich od zewnętrznych dostawców. Prawo europejskie bardzo wyraźnie wyznacza w aspekcie ochrony wizerunku czerwoną linię, której instytucje państwowe absolutnie nie mogą przekraczać.
Ochrona praw jednostki i konsekwencje dla służb państwowych
Nowe przepisy europejskie nie wykluczają korzystania przez organy ścigania z nowoczesnych technologii, ale określają rygorystyczne warunki takich działań. Wdrożenie tych regulacji nakłada na instytucje państwowe obowiązek systemowego dostosowania procedur operacyjnych do wymogów ochrony praw podstawowych, zanim systemy rozpoznawania twarzy zostaną formalnie dopuszczone do użytku. Dla jednostki oznacza to odczuwalne zwiększenie poziomu ochrony przed inwigilacją oraz nieuzasadnionym monitorowaniem sfery prywatnej. Unijne rozporządzenie w sprawie sztucznej inteligencji gwarantuje, że żadna osoba nie zostanie poddana zautomatyzowanej identyfikacji bez posiadania przez służby odpowiednio udokumentowanej podstawy prawnej.
Podsumowanie
Rozwój narzędzi opartych na sztucznej inteligencji stawia państwo przed trudnym zadaniem wyznaczenia granic między skutecznością działań publicznych a ochroną praw jednostki. W obszarze biometrii i rozpoznawania twarzy granice te muszą być szczególnie wyraźne, ponieważ chodzi o technologie ingerujące w prywatność i anonimowość osób w przestrzeni publicznej. Unijne przepisy zmierzają więc do tego, aby korzystanie z takich rozwiązań nie odbywało się w sposób dowolny, lecz podlegało jasnym warunkom, kontroli i odpowiedzialności. Z perspektywy jednostki najważniejsze jest to, że rozwój technologii nie może prowadzić do osłabienia standardów ochrony praw podstawowych. Z perspektywy organów ścigania oznacza to natomiast konieczność korzystania z nowych narzędzi w sposób świadomy, ostrożny i przejrzysty.
